سـخـتـيــهـــــا
« قـُل مـَن یـُنـَجـّیـکـُم مـِن ظـُلـُماتِ البـَرِّ وَالبـَحرِ تـَدعونـَهُ تـَضـَرُّعاً وَ خـُفيـَةً لـَئـِن اَنجينا مـِن هذِهِ لـَنـَكونـنَّ مـِنَ الشـّاكـِرين »
( انعام – 63 )
گویا مراد از نجات دادن از ظلمات دریا وخشکی ، نجات دادن از شدایدی است که انسان درخلال مسافرتهای زمینی و دریاییش با آن روبرو می شود . ازقبیل سرمای شدید وگرمای طاقت فرسا و باران و برف وطوفان وبرخورد با راهزنان وامثال آن . ومعلوم است که این گرفتاریها اگر درتاریکی شب بیاید ، طاقت فرساتر خواهد بود . زیرا درتاریکی شب ودر ظلمتی که ابر وباد ایجاد می کند ، اضطراب آدمی وحیرت وبیچارگی او بیشتر می شود وکمتر می تواند راه چاره ای بدست آورد .
ازاین جهت دراین آیه مسئله نجات دادن را مقید به ظلمات کرده وگرنه اصل معنای آیه استفهام از این است که : چه کسی شما را درشداید دستگیری می کند ؟
چیزی که هست به ملاحظه اینکه شداید را عمومیت داده باشد ، آنرا به تری وخشکی عالم نسبت می دهد . وبرای اینکه سخت ترین شداید را یادآور شده باشد ، آنرا به تاریکیهای زمین و دریا نسبت می دهد .
زیرا همانطور که گفته شد ، تاریکی اثر مخصوصی در تشدید شداید دارد . آنگاه برای اختصار خود ، شداید را حذف کرده وبه ذکر ظلمات اکتفا نموده ونتیجه را معلق به آن کرده سپس فرموده « یـُنـَجـّیکـُم مـِن ظـُلـُماتِ البـَرِّ والبـَحرِ » .
بنابراین دیگر نباید پرسید چرا فقط گرفتاریهای درظلمات را اسم برده است ، بااینکه خدای تعالی نجات دهنده از جمیع گرفتاریها است ؟ چون همانگونه که گفتیم ، منظورش این بوده است که سخت ترین گرفتاریها را یادآور شود وگرفتاری درمسافرت زمینی ودریایی درنظر مردم ، سخت ترین ومعروف ترین گرفتاریها است .
« تـَضـَرُّعـاً وَ خـُفیـَةً » به طوریکه راغب درمفردات گفته ، تضرع به معنای اظهار ضراعت و درماندگی است به همین جهت درمقابل آن خفیه را بکار برده که معنای پوشیدگی است . بنابراین تضرع دردعا عبارتست از اظهار و علنی ساختن آن و خفیه درآن عبارتست از اخفا و نهان داشتن آن .
آری وقتی مصیبتی به انسان می رسد ، نخست درخفا وبطور مناجات ، نجات خود را ازخداوند می طلبد و آنگاه که دعای نهانی اثر نکرد ومصیبت رو به شدت گذاشت و آثار نومیدی وانقطاع از اسباب هم کم کم نمایان شد ، آن وقت است که دیگر ملاحظه اطرافیان خودرا نکرده وازاینکه مردم به ذلت ودرماندگیش پی می برند ، پروا ننموده و علناً گریه و زاری را سرمی دهد . پس کلمه تضرع و خفیه مطلب را ازجهتی دیگر نیز تعمیم می دهد وآن همان کوچکی و بزرگی مصیبت است . روی این حساب معنای آیه این است که : « خدای تعالی نجات دهنده از هرمصیبت وگرفتاری است چه زمینی وچه دریایی ، چه کوچک وچه بزرگ ».
« لـَئـِن اَنجـَینا مـِن هـذِهِ لـَنـَکونـَنَّ مـِنَ الشاکـِرین » این جمله هم اشاره است به اینکه انسان درچنین حالتی که خدای را برای رفع گرفتاریهای خود می خواند ، این وعده را هم می دهد که اگر نجاتش داده اورا شکرگزاری نموده ودیگر پیرامون کفران نعمتش نگردد .
تفسير الميزان
انتخاب کتاب با انتخاب دوست فرقی ندارد، همانگونه که باید برای معاشرت دوستان خوب انتخاب کرد، برای مطالعه نیز باید کتابهای خوب را برگزید. ما همانطور که مسئول کارهای خود می باشیم مسئول مطالعه خویش هستیم. باید کتابی مطالعه کنیم که فکر ما را روشن و عقل ما را قوی کند نه کتابی که وقت ما را تلف نماید. (از کتاب کشکول طبسی)